Gdy dziecko sepleni

Seplenienie (sygmatyzm), czyli nieprawidłowe wybrzmiewanie głosek zębowych (dentalizowanych), to jedna z najczęściej spotykanych wad wymowy. Wada ta dotyczy wielu dzieci w wieku przedszkolnym, a niejednokrotnie także osób dorosłych. Czy jednak każde błędne wymawianie głosek trzech szeregów: ciszącego (ś, ź, ć, dź),  syczącego (s, z, c, dz) oraz szumiącego (sz, ż, cz, dż) musi być niepokojące? To zależy od sposobu realizowania głoski oraz wieku dziecka.

W seplenieniu można wyróżnić trzy sposoby realizacji dźwięków:

  • opuszczanie (elizja) – dziecko nie wypowiada, pomija głoski w różnych miejscach w wyrazie (sanki=anki, ślimak=limak, Staś=sta);
  • zastępowanie (substytucja) – dziecko zamienia głoski na inne, wymawiane prawidłowo. Najczęściej spotykanymi substytucjami są: zamienianie głosek szeregu szumiącego na głoski szeregu syczącego, np. żaba=zaba, oczy=ocy), a także zamienianie głosek szumiących i syczących na głoski z szeregu ciszącego, np. sok=śok, myszka=myśka);
  • deformacja – dziecko zmienia miejsce artykulacji głoski, co powoduje zniekształcenie jej brzmienia. W zależności od miejsca, w którym powstaje wadliwa artykulacja, można wyróżnić różne typy seplenienia: międzyzębowe, przyzębowe, wargowo-zębowe, boczne, nosowe, krtaniowe, świszczące, wargowe, podniebienne, przydechowe, szumiące, gardłowe, itd.

Dwóch pierwszych sposobów realizacji głosek nie diagnozujemy u dziecka, gdy występują one w okresie rozwoju mowy – to normalny sposób nauki mówienia. Nazywamy je także seplenieniem fizjologicznym, gdyż spowodowane jest nieukończonym rozwojem mowy. Dotyczy to także okresu wymiany zębów mlecznych na stałe, kiedy to wypowiadane głoski mogą brzmieć mniej czysto.

Wraz ze wzrostem sprawności narządów mowy dziecko doskonali sposób wybrzmiewania dźwięków, osiągając stopniowo ich poprawność. Jeżeli jednak któreś z tych zjawisk utrzymuje się dłużej niż przewidują normy rozwojowe, należy je uznać za niepokojące. Natomiast deformowanie głosek jest wadą wymowy niezależnie od wieku dziecka.

Mowa dziecka rozwija się, doskonali w czasie. Poszczególne głoski pojawiają się w niej kolejno – od najłatwiejszych do najtrudniejszych w wypowiadaniu. W przypadku głosek zębowych najpierw te z szeregu ciszącego (trzylatki), później syczące (czterolatki), a na końcu szumiące (pięcio-, sześciolatki). Tak więc trzylatek ma prawo powiedzieć „śalik”, u cztero-, pięciolatka powinno to już brzmieć „salik”, a dopiero dla sześciolatka normą będzie poprawne wybrzmienie słowa „szalik”. Oczywiście podane okresy rozwoju, informujące o pojawianiu się kolejnych głosek, co prawda są uważane za normy wymawianiowe, jednak są tylko umowne. Dlatego należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się inaczej, we własnym, indywidualnym tempie, a kilkumiesięczne nawet opóźnienia nie muszą być niepokojące.

Rozróżniamy wiele przyczyn seplenienia. Najczęstsze to:

  • nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych;
  • niska sprawność narządów artykulacyjnych;
  • wady zgryzu;
  • upośledzenie słuchu w zakresie tonów wysokich, obniżenie słyszalności;
  • przewlekłe, nawracające choroby górnych dróg oddechowych;
  • naśladowanie nieprawidłowych wzorców otoczenia;
  • zbyt długie karmienie dziecka smoczkiem.

Rodzice często lekceważą seplenienie, sądząc, że dziecko samo z niego wyrośnie. I – jak wynika z powyższego tekstu – niejednokrotnie mają rację. Jednak pewna grupa sepleniących dzieci (przypadki przedłużającego się seplenienia rozwojowego, deformacja głosek) wymaga bezwzględnej pomocy logopedycznej, a wszystkie – wsparcia ze strony najbliższych.

Wskazówki dla rodziców:

  • uważnie obserwuj sposób układania języka dziecka podczas wybrzmiewania głosek dentalizowanych – jeśli zauważysz wysuwanie języka przed lub między zęby albo jego wychylenia w prawo/lewo, natychmiast odwiedź logopedę;
  • w przypadku zauważenia wad anatomicznych (np. zbyt krótkie wędzidełko podjęzykowe, wady zgryzu,) skonsultuj się ze specjalistą – laryngolog, ortodonta;
  • zadbaj, by wykształcić u dziecka prawidłowy tor oddechowy (oddychanie nosem, zamknięte usta);
  • do zabaw z dzieckiem wprowadzaj elementy ćwiczeń pionizujących język (unoszenie języka za górne zęby, liczenie zębów, kląskanie językiem, zlizywanie czekolady z podniebienia, uderzanie językiem o dziąsła tuż za górnymi zębami, masowanie językiem podniebienia od zębów w stronę gardła, itp.);
  • dostarczaj dziecku poprawnych wzorców mówienia.